آنها نسبت به روزگار پيش از آن بود . اجتماعاتى هم در اطراف مسجد برپا مىشد . بسيارى از اين مجالس در شب‌هاى تابستان برگزار مىگرديد كه البته اين به جز حلقه‌هاى علمى بود . وضعيت علمى در بحث پيشين خود از موقعيت علمى مكه در دوران عباسى اوّل اشاره كرديم كه محافل علمى مكه به فقيهان برجسته‌اى كه مشهورترين آنان اوزاعى ، سفيان ثورى ، سفيان بن عيينه و فضل بن عباس بود ، منتهى مىشد . نيز گفتيم كه سفيان بن عُيَيْنه برجسته‌ترين آنان بود كه فقه را از شافعى گرفت ، همانطور كه احمد بن حنبل و محمد بن اسحاق از او اخذ علم كردند . در اين دوره ، مسلم بن خالد زنجى و عده‌اى ديگر از اعلام ، شهرت يافتند . همين طور ستارهء مالك بن انس در مدينه ، درخشيد و طلاب مكه هم به وى پيوند خورده و از وى روايت كردند ، چنان كه شافعى « 1 » هم نزد وى شاگردى كرد . بدين ترتيب حلقه‌هاى علمى مكه پر از طلابِ نسلى شد كه ما از آنها سخن گفتيم و بايد به آنان اصحاب مالك و شافعى و سپس اصحاب احمد بن حنبل را افزود . در اين وقت ابوالوليد محمد بن عبدالله ازرقى ، نخستين نويسندهء تاريخ مكة و أخبارها در ميان آنان درخشيد . چيزى نگذشت كه عالمان برجستهء مكه در شهرها پراكنده شدند و تحرّك علمى شهر مكه پايين آمد . هنوز قرن چهارم هجرى نرسيده بود كه نشان‌هاى ضعف ، وضوح بيشترى در بلاد يافت . دنياى اسلام در اين دوره پر از اختلافات مذهبى بود . كار دعوت خوارج بالا گرفت و اقوال معتزله و مرجئه شهرت يافت و مذاهب شيعه با همهء تنوّع آن منتشر شد و جدال و

--> ( 1 ) . شافعى در غزه به دنيا آمد و مادرش او را به مكه آورد تا به خانواده‌اش بپيوندد . وى در مكه نزد عالمان اين شهر به‌تحصيل مشغول شد و به باديه نزد قبيلهء هذيل رفت كه فصيح‌ترين عرب‌ها بودند . وقتى بيست سالش تمام شد ، مشايخ اجازهء فتوا به او دادند . وى 9 سال در مدينه نزد مالك شاگردى كرده سپس به مكه بازگشت . از آنجا به نجران رفت و بعد از آن به بغداد آمده از آنجا به مكه برگشت و سپس به مصر رفت و همان‌جا درگذشت .